De band tussen Parijs en Dublin is diep verweven in de literaire traditie van de 20e eeuw, met James Joyce als centrale schakel tussen de Ierse en de Franse hoofdstad. Hoewel Joyce in Dublin geboren en geworteld was, werd Parijs zijn toevluchtsoord en de plek waar zijn meest radicale werk ontstond.
De ballingschap in Parijs
Joyce verhuisde in 1920, op 38-jarige leeftijd, naar Parijs, aanvankelijk met de bedoeling er een jaar te blijven. Uiteindelijk woonde hij er meer dan tien jaar en keerde hij slechts kort terug naar Dublin. Voor Joyce was Parijs niet zomaar een verandering van omgeving; het was een noodzakelijke ontsnapping aan de beperkingen van het Ierse nationalisme en katholicisme, die volgens hem zijn creativiteit verstikten.
“Ik moet in Parijs wonen om over Dublin te kunnen schrijven.” — James Joyce
In Parijs vond hij een gemeenschap van ballingen en kunstenaars die zijn ambitie begrepen. Het was hier, in de wijk Montparnasse, dat hij de laatste delen van Ulysses schreef en begon aan zijn monumentale, raadselachtige werk Finnegans Wake. De stad bood hem de anonimiteit waarnaar hij verlangde en de intellectuele stimulatie die hij nodig had. De Parijse cafés, met name Le Dôme en Le Select , werden zijn werkplek.
De Franse connectie: Eugène Jolas
Hoewel Joyce veel contacten onderhield met Franse figuren, was zijn belangrijkste literaire band die met Eugène Jolas , een in Amerika geboren schrijver die redacteur was van het avant-garde literaire tijdschrift Transition in Parijs. Hoewel Jolas Amerikaans was, was hij diep geworteld in de Franse literaire wereld en fungeerde hij als een cruciale brug tussen Joyce en de Franse avant-garde.
Als we echter op zoek zijn naar een Franse schrijver die rechtstreeks met Joyce verbonden was en zijn werk beïnvloedde, dan is Marcel Proust de meest prominente figuur .
James Joyce en Marcel Proust
Hoewel ze elkaar nooit persoonlijk hebben ontmoet, worden Joyce en Proust vaak samen gezien als de twee reuzen van de modernistische literatuur die in de jaren twintig gelijktijdig in Parijs werkten. Beiden waren geobsedeerd door:
- Geheugen en tijd: zowel Prousts À la recherche du temps perdu als Joyces Ulysses onderzoeken hoe het verleden het heden binnendringt.
- Stream of Consciousness: Beide schrijvers waren pioniers in de techniek om de ongefilterde stroom van menselijke gedachten vast te leggen.
- De stad als personage: Parijs voor Proust, Dublin voor Joyce.
Er bestaat een beroemd, zij het waarschijnlijk apocrief, verhaal dat Joyce, toen hem naar Proust werd gevraagd, antwoordde: “Hij schrijft over het verleden, ik schrijf over het heden.” Toch was het wederzijdse respect voelbaar. In 1922, hetzelfde jaar waarin Ulysses werd gepubliceerd, werkte Proust aan de laatste delen van zijn eigen meesterwerk. Ze bewogen zich in overlappende kringen in Parijs, bezochten dezelfde salons, maar behielden desondanks hun eigen stem.
Een andere schrijver met een directe link, is Samuel Beckett , die net als Joyce Iers was, maar in Parijs woonde en Joyce’s secretaris en goede vriend werd. Beckett, die later een van Frankrijks beroemdste schrijvers werd (zowel in het Frans als in het Engels), speelde een belangrijke rol bij de introductie van Joyce in de Franse literaire wereld. Becketts eigen werk, sterk beïnvloed door Joyce, maakte hem uiteindelijk tot een centrale figuur in de Franse literatuur en leverde hem in 1969 de Nobelprijs op.
De erfenis
De verbinding tussen Parijs en Dublin via Joyce is een verhaal van ballingschap en terugkeer. Joyce schreef over Dublin vanuit de verte en gebruikte die afstand om zijn thuisstad met een nieuwe helderheid te bekijken. Parijs bood hem de vrijheid om te experimenteren, de regels van taal en verhaal te doorbreken en een literair universum te creëren dat beide steden omvatte.
Ook vandaag de dag is zijn literaire spoor nog zichtbaar. In Dublin markeert de Joyce Tower in Sandycove het begin van zijn reis. In Parijs blijven Café de Flore en de boekhandel Shakespeare and Company (waar Ulysses als eerste werd uitgegeven) pelgrimsoorden voor diegenen die de voetstappen volgen van de Ierse schrijver die van Parijs zijn thuis maakte.
